Soğukluk ne kadar ileri gidebilir? Peking Üniversitesi ve Çin Bilimler Akademisi araştırmacıları bu soruya yeni bir cevap verdiler: çok, çok ileri.
Çin'in Tiangong uzay istasyonunda dünyanın rekor en düşük sıcaklığına ulaşan bir deney yapıldı. Science dergisinde yayımlanan çalışma, 20 bin rubidyum-87 atomundan oluşan bir bulutu 9,7 picokelvin'e (0,0000000000097 Kelvin) kadar soğuttukları sonuç bulunmuştur. Deney, Peking Üniversitesi'nden Xiaoji Zhou ve Xuzong Chen ile Çin Bilim Akademisi'nden Weibiao Chen liderliğinde gerçekleştirildi.
Neden bu kadar soğuk
Rekor sıcaklığın anlamını kavramak için, karşılaştırma gerekir. Evrenin her tarafını dolduran kozmik mikrodalga arka planının sıcaklığı 2,7 Kelvin'dir (yaklaşık -270 Santigrat derece). Tiangong'da elde edilen sıcaklık, bu değerden 280 milyar kat daha düşüktür. Önceki rekor, 2021'de Almanya'nın Bremen Drop Tower'da elde edilen 38 picokelvin idi. Mutlak sıfıra (0 Kelvin) yaklaştıkça, kalan ısıl enerjiyi çıkarmak katlanarak zorlaşır; bu nedenle, her yeni rekor önceki rekordan çok daha küçük bir adım teşkil eder.
Nasıl başardılar
Araştırmacılar, rubidyum atomlarını önce lazer ışığıyla 3,1 nanokelvine kadar soğuttular. Sonrasında buharlaşmalı soğutma adlı bir teknik uyguladılar. Bu yöntem, en hızlı hareket eden (dolayısıyla en sıcak) atomların buluttan kaçması esasına dayanır; geriye kalan atomlar, giderek daha soğuk hale gelen bir sistem oluşturur. Süreç 7 saniye boyunca sürdü. Araştırmacılar ayrıca, atom bulutunun yerinden oymamasını sağlamak için manyetik alan gradyenti uyguladılar ve bu şekilde yapay bir yerçekimi simüle ettiler. Yer'deki laboratuvarlardan farklı olarak, uzayda yaşanan serbest düşüş ortamı bu ince soğutma işlemini yapılabilir kılıyor; yerçekiminin varlığı atomları ağırlaştırarak ve ısının dağılmasını hızlandırarak soğutmayı zorlaştırırdı.
Bose-Einstein kondensatı
Bu sıcaklıkta bir sihir meydana geldi: atom bulut, Bose-Einstein kondensatı adlı, maddenin egzotik bir durumuna dönüştü. Bu durumda, ayrı ayrı davranışları olmayan atomlar tek bir kuantum sistemi gibi birlikte hareket ederler. Hiçbir doğal kaynakta gözlemlenmeyen bu durum, yalnızca laboratuvarda sentetik olarak oluşturulabilir.
Uygulamaları
Bu rekor, teorik fizik araştırmalarını ileriye taşıyacak. Atom interferometrisi denilen teknikle, atomların dalga özelliklerini kullanarak hiperhassas ölçümler yapılabilir ve çevre ölçümleri yapılabilir. Ayrıca, yerçekiminin tüm cisimleri eşit ölçüde etkileyip etkilemediği (eşdeğerlik prensibi) testleri için yeni kapılar açılacak. Uzayda kuantum simülasyonları yoluyla egzotik madde durumlarının incelenmesi ise gelecekteki hassas ölçüm teknolojilerine de yol açabilir.