Dünya genelinde elektrik şebekeleri, son yıllarda dakika bazında özgül bir problem yaşıyor. İrlanda'da bu sapma 2016'da 3 mHz iken 2021'de 12 mHz'e, 2026'da ise 20 mHz'i aştı. Sorunun nedeni uzun yıllar gizli kalmıştı—çünkü etkisi çok sistematik, hatta mekanik dürtüydü. Sonunda açıkça anlaşıldı: bataryalar ve veri merkezlerinin eş zamanlı olarak kendi yükünü kontrol etmesi, frekans sapması yaratıyor.
Saatler senkronize olunca problem büyüyor
Forschungszentrum Jülich'teki Dirk Witthaut başkanlığında yürütülen çalışma, Nature Energy dergisinde yayımlandı. Araştırmacılar, 80 adet akıllı güç ölçer cihazı Jülich kampüsüne kurup, üç saniye arayla frekans, voltaj, akım ve güç ölçümleri yapıp şebekede dakika bazında tekrarlayan bir örüntü saptadı. Enerji depolama sistemindeki ölçümler, büyük elektrik şebekesindeki sapma ile eşit zamanlı tepeler gösterdi.
"Pek çok sabit batarya—veri merkezi güç kaynağından tutun da geniş ölçekli enerji depolama sistemlerine kadar—her dakikanın başında durumunu kontrol ediyor," açıklaması yapan Witthaut, "Bu cihazlar internete bağlı olduğu için saatleri neredeyse mükemmel biçimde senkronize. Bir cihaz kontrol ettiğinde şebekede hiçbir şey olmasa da, hepsi aynı anda kontrol etince bu sapma gözlemlenebiliyor." IoT cihazlarındaki tümleşik elektronik de soruna katılıyor—akıllı fırından Raspberry Pi kümelerine kadar çeşitli cihazlar aynı saatle çalışıyor. Sorunun küresel ölçekteki boyutu, IoT cihazlarının sadece yüzde 3'ünden daha azının en son donanım yazılımıyla güncellenmiş olduğu gerçeğinde yatıyor; geri kalan çoğunluk aynı senkronizasyon açığını taşıyor.
Altyapı sorunu, pazar sorunu haline geldi
İrlanda'nın 2022 itibarıyla şebeke yükünün yüzde 18'ini veri merkezleri oluşturuyor; her merkez, kesintisiz enerji sağlaması için bir UPS filosu (yüzlerce batarya) taşıyor. Verinin küresel çoğalması ve yapay zeka sunucularının elektrik iştahı, bu sorunun giderek kritik hale gelmesine neden oluyor. Aynı zaman diliminde dünya çapında milyonlarca cihazın eş zamanlı olarak durumunu kontrol etmesi, problemin uluslararası yönetişim açısından ne denli karmaşık olduğunu gösteriyor.
Çözüm basit ama etkili
Jülich ekibi, UPS ve geniş ölçekli batarya üreticilerine bir tavsiye sundu: kontrol işlemine rastgele bir gecikme ekleyin. Dakika başları tamamen senkronize kalmayınca, milyon cihazın aynı anda yüklemesi yerine saçılmış, zayıf sapma yaşanır. İrlanda'nın 50 Hz şebekesi artı-eksi 200 mHz'e dayanabilse de, operatörler bu salınımı 100 mHz'in altında tutmayı tercih ediyor. Rastgele mekanizması, bu hedefi kolay tutabiliyor. Yazılım güncellemesi ile çözülebilen bu sorun, endüstriye şebeke kararlılığı için veri üretim hızını denetlemesi gerektiğini öğretmeye başladı. Ancak küresel ölçekte kütlesel bir uygulama için farklı bölgelerin düzenleyici kurumları arasında koordinasyon ve hukuki zorunlu hale getirme gerekiyor.